space kit

Het ontwerpen van ziekenhuizen is een complexe uitdaging. Deze gebouwen moeten functioneel en flexibel zijn om aan te passen aan het snel veranderende medische landschap en de behoeften van patiënten. Tegelijkertijd moeten ze het welzijn van patiënten, personeel en bezoekers bevorderen. Om aan deze noden te voldoen, ontwikkelde Archipelago de Space Kit Approach (SKA). Deze methode integreert welzijn vanaf het begin van het ontwerpproces, in een taal die architecten begrijpen en waarmee ze aan de slag kunnen. Intussen passen we deze benadering ook toe bij het ontwerp van kantoren, waar flexibiliteit en welzijn tevens centraal staan.

Ziekenhuizen zijn niet zomaar gebouwen, maar omgevingen waar mensen komen om te genezen en waar zorgprofessionals onder veeleisende omstandigheden werken. Het ontwerpen ervan vraagt een balans tussen de nood aan een helende omgeving enerzijds en technische en medische eisen anderzijds. Om een positieve impact op welzijn en gezondheid te garanderen, gebruiken we Evidence-Based Design (EBD): wetenschappelijk bewijs ondersteunt ontwerpbeslissingen op verschillende niveaus (Herweijer-van Gelder, 2016). Omdat EBD vaak laat in het proces wordt geïntroduceerd, zijn de belangrijkste keuzes dan al gemaakt en blijft de impact van welzijnsgerichte ingrepen beperkt.

De SKA is ontwikkeld om EBD-principes wél vanaf het begin te integreren. Bij archipelago starten we grootschalige ziekenhuisontwerpen met het definiëren van een grid, de basis is voor flexibiliteit, aanpasbare programmering en gestandaardiseerde bouwmethoden (Pilosof, 2021). Denk aan de modulaire architectuur van Herman Hertzberger of Aldo van Eyck, die in de jaren 60 en 70 grootschalige ziekenhuizen op een grid ontwierpen. Door EBD al bij het bepalen van dat grid te gebruiken, zetten we ruimtelijke en architectonische kwaliteiten in voor welzijn, in plaats van ons later te berperken tot interieurafwerking of meubilair. Het begin van het ontwerpproces zien we als het samenstellen van een puzzel, waarbij elk puzzelstuk uit een andere doos komt – inclusief een doos met EBD-kennis.

De SKA wordt onder andere toegepast in het Helora-ziekenhuisproject: vijf nieuwe ziekenhuizen in Wallonië, samen goed voor ongeveer 2.150 bedden en 220.000 m². Het doel is een netwerk van ziekenhuizen te bouwen dat efficiënt en functioneel is én het welzijn ondersteunt.

01 – Vroege integratie van welzijn

De SKA integreert welzijnsprincipes door te focussen op hoe ruimtes gebruikt en ervaren worden. Via de Self-Determination Theory (SDT) ontwerpen we comfortabele ruimtes die subjectief welzijn én psychologische basisnoden – autonomie, competentie en verbondenheid (Deci & Ryan, 2012).

In Helora zijn wachtkamers bijvoorbeeld ontworpen met zones voor sociale interactie én privacy, waardoor wachttijden minder stressvol aanvoelen en patiëntentevredenheid verbeteren (Bell et al., 2018). Verpleegposten zijn zo gepositioneerd dat verpleegkundigen patiënten goed kunnen opvolgen en tegelijk een plek hebben voor korte pauzes en informele gesprekken.

Deze aanpak ondersteunt het psychologische welzijn van patiënten en verpleegkundigen.

02 – Taal van ontwerpers

Omdat architecten visueel denken, vertaalt de SKA EBD-principes in diagrammen en schetsen die complexe informatie toegankelijk maken en tonen hoe ruimtes kunnen aanvoelen en functioneren. (Cross, 2006).

03 – Flexibiliteit en aanpasbaarheid

Het is crucial om te vermijden dat het grid een starre methodologie wordt: we vertrekken van de specifieke context, verbeteren bestaande oplossingen en integreren nieuwe inzichten. Zo blijft EBD wetenschappelijk onderbouwd zonder te verglijden in plug-and-play als een ontwerpopdracht van een ziekenhuis onvermijdelijk evolueert in de loop der jaren. (Simon, 1969; Maier et al., 2014)

Binnen de SKA organiseren we co-designworkshops waarin patiënten, personeel en ontwerpers samen verschillende configuraties van de modules binnen het grid verkennen. Door hun ervaring te koppelen aan het grid en de Self-Determination Theory ontstaat een holistisch ontwerp dat vanaf het begin van het ontwerpproces de gebruikerservaring en het welzijn centraal stelt, met een flexibele, contextgebonden en doordachte ziekenhuisomgeving als resultaat.

Herweijer-van Gelder, M. H. (2016). Evidence-Based Design in Nederlandse ziekenhuizen: Ruimtelijke kwaliteiten die van invloed zijn op het welbevinden en de gezondheid van patiënten. A+ BE| Architecture and the Built Environment, 6, 1–456.

Pilosof, N. P. (2021). Building for Change: Comparative Case Study of Hospital Architecture. HERD: Health Environments Research & Design Journal, 14(1), 47–60.

Bell, S. L., Foley, R., Houghton, F., Maddrell, A., & Williams, A. M. (2018). From therapeutic landscapes to healthy spaces, places and practices: A scoping review. Social Science & Medicine, 196, 123–130.

Cross, N. (2006). Designerly ways of knowing. Springer London.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2012). Self-Determination Theory. In Handbook of Theories of Social Psychology: Volume 1 (1–1, pp. 416–437). SAGE Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781446249215

Simon, H. A. (1969). The Sciences of the Artificial. MIT Press.

Maier, A. M., Wynn, D. C., Howard, T. J., & Andreasen, M. M. (2014). Perceiving design as modelling: A cybernetic systems perspective. An anthology of theories and models of design: philosophy approaches and empirical explorations, 133-149.