Right-tech: minder technieken, meer klimaatwinsten

In gebouwen wordt steeds meer plaats voorzien voor technische installaties om een optimaal binnenklimaat te verzekeren. Maar klopt dat wel? Minder technieken leiden vaak tot een kleinere milieu-impact als je de juiste strategieën toepast: right-tech biedt methodes om de juiste heelveelheid technieken te vinden.

De milieu-impact van gebouwen wordt opgedeeld in operationele en embodied impact. De operationele milieu-impact is de impact tijdens het gebruik, vooral het verbruik door technieken die het binnenklimaat stabiliseren. Lange tijd lag de focus op het verminderen van deze impact. Intussen verschuift de aandacht naar het bouwproces: de milieu-impact van productie, assemblage en onderhoud, de embodied milieu-impact.

Door inspanningen om de operationele milieu-impact te verminderen, is de embodied milieu-impact toegenomen. In veel gebouwen is die nu hoger dan de operationele, met een aanzienlijke “koolstofpiek” nog vóór de ingebruikname. Elke toename van embodied impact moet worden gecompenseerd door een lagere operationele impact, maar die “terugverdientijd voor het milieu” kan lang duren. (Rock, et al. 2020) De optimalisatie van zowel huidige operationele als embodied milieu-impact moet daarom centraal staan.

Recent is de embodied milieu-impact van bouwproducten, berekent via de TOTEM-tool, een belangrijke beslissingsfactor. De embodied milieu-impact van technische installaties werd lang onderschat door hun complexiteit en gebrek aan materiaaldata. Recente studies tonen echter aan dat 14% tot 45% van de embodied milieu-impact van kantoorgebouwen ontstaat door de technieken (Ramon, 2021). Installaties bevatten vaak (zeldzame) metalen en koelmiddelen met een hoog Global Warming Potential. Belangrijke hot spots zijn HVAC-distributie- en emissiesystemen, elektrische bedrading, koelvloeistoffen en PV-panelen.

Right-tech-strategieën verminderen de embodied milieu-impact door minder materiaalgebruik en het vermijden van hoge- GWP koelmiddelen. Verschillende technische onderdelen hebben een andere levensduur en impact; dit moet mee in rekening worden genomen. (Declerqc, 2020).

De hoeveelheid en impact van technieken worden al bepaald in de conceptfase. Klimaatgevoelige ontwerpstrategieën – thermische massa, kwalitatief daglicht en natuurlijke ventilatie – maken een comfortabel binnenklimaat mogelijk en verlagen de netto energievraag aanzienlijk.

Onderzoek toont aan dat deze strategieën zowel in onze huidige als toekomstige klimaatomstandigheden bijzonder belangrijk zijn (Ramon, 2021; Declerqc, 2021).

In het archipelago kantoor in Leuven werden oriëntatie, gevelbeglazing en thermische massa zorgvuldig afgestemd op natuurlijke ventilatie. Simulaties, gebaseerd op normen maar met realistische waarden, redu. Samen met KU Leuven werd het gebouw ook geëvalueerd onder toekomstige klimaatscenario’s. Deze tonen dat een goed zomercomfort haalbaar is zonder mechanische koeling. Enkel bij extreme omstandigheden is extra koeling, via een warmtepomp en klimaatplafonds, nodig. Alle installaties zijn zichtbaar en goed toegankelijk om onderhoud en levensduur te optimaliseren.

In het nieuwe hoofdkwartier van Greenpeace werden de technieken sterk geminimaliseerd dankzij een hybride ventilatiesysteem met . vraaggestuurde natuurlijke ventilatie, mechanische afzuiging en warmteterugwinning. Zo blijven aantal en lengte van ventilatiekanalen beperkt en daalt de materiaalimpact. Ook hier zijn van thermische massa, zonwering en ventilatie ondersteunt door zorgvuldige dimensioneringen slim toegepast om de milieu-impact verder te verminderen.

Het restaurant Pachthof benut zonnewinsten in de winter en beperkt zonnelasten in de zomer. Met natuurlijke koeling via automatisch gestuurde ramen blijft het zomercomfort gewaarborgd zonder actieve koeling en daalt de energievraag.

Het beperken van de embodied a.d.h.v right-tech strategieën begint bij een sterk basisconcept: vorm, oriëntatie en structuur die warmte vasthouden. Voeg natuurlijke of hybride ventilatie toe, juist gedimensioneerde HVAC-systemen en flexibel ingepaste technieken die lang meegaan. Zo worden zowel de operationele als de embodied milieu-impact van gebouwen geoptimaliseerd.

Martin Röck, et al. (2020). Embodied GHG

emissions of buildings – The hidden challenge for effective climate change mitigation, in: Applied Energy (https://www.researchgate.net/publication/337591460_Embodied_GHG_emissions_of_buildings_-The_hidden_challenge_for_effective_climate_change_mitigation)

Delphine Ramon, (2021). Towards future-proof buildings in Belgium – Climate and life cycle modelling for low-impact climate robust office buildings, Phd Thesis, KU Leuven (https://www.researchportal.be/en/publication/towards-future-proof-buildings-belgium-climate-and-life-cycle-modelling-low-impact)

Joost Declercq, (2020). Circulaire economie toegepast op technische installaties – Technische installaties, aanpasbaarheid en reversibiliteit, Seminarie Duurzame Gebouwen, Leefmilieu Brussel (https://leefmilieu.brussels/sites/default/files/user_files/sem05-201016-6-jd-nl.pdf and https://leefmilieu.brussels/sites/default/files/user_files/sem05-201016-6-jd-fr.pdf )

Joost Declercq, et al. (2021). The feasibility of natural ventilative cooling in an office building in a Flemish urban context and the impact of climate change, Proceedings of the 17th IBPSA Conference (https://doi.org/10.26868/25222708.2021.30811)